Housekeeping met vrijwilligers

Wim Hoeben, hoofd beheer en behoud van het Rijksmuseum, leidde de Volkskrant rond door het depot in Lelystad: http://www.volkskrant.nl/depot

Hoeben verwoordt treffend wat hem aantrekt in het werk van een behoudsmedewerker: “Wat het werken in een depot leuk maakt, is dat je aan de spullen mag zitten. En voor mij ook het besef dat je een tijdlang verantwoordelijkheid draagt voor iets wat je vervolgens doorgeeft aan een volgende generatie.”
Zo voelt het voor mij ook vaak als ik fysiek met de objecten bezig ben. Bijvoorbeeld bij een conditiecontrole of bij het verzorgen van een deelcollectie. Maar ook bij het stoffen tijdens een housekeeping-ronde.
Bij kasteel Amerongen wordt housekeeping gedaan door vaste medewerkers en stagiairs, maar bij kasteel de Haar wordt gewerkt met de collectiebeheervrijwilligers. Reguliere schoonmakers zorgen ervoor (wel volgens instructies) dat de route van de rondleiding er presentabel uitziet. Eén keer per maand gaat de groep vrijwilligers onder leiding van de collectiebeheerder aan de slag in een aantal ruimtes die op dat moment aan de beurt zijn om grondig schoongemaakt te worden.
Vorige maand gingen we onder andere aan de slag in de zogenaamde ‘Cuypers-kamer’. Een knusse, prettige L-vormige kamer, met gewelfd plafond en meubels met veel typische Cuypers-ornamenten.
De kamer had een behandeling tegen motten ondergaan en de mottenuitwerpselen moesten worden verwijderd. Verder moest alles worden onstoft en nagekeken. De kamer werd ingedeeld in hoeken waar steeds een tweetal vrijwilligers aan het werk ging. In het midden stond een werktafel waar twee mensen zich ontfermden over de schilderijen en andere draagbare objecten. Bij het terughangen werden meteen de ophangsystemen van de schilderijen gecontroleerd.
Als je zo dicht op de spullen zit en het stof van iedere zitting en ieder ornament verwijdert, zie je ontzettend veel details. Het voelen van het materiaal, zij het met handschoenen, blijft toch wel speciaal omdat je je er steeds van bewust bent iets bijzonders in handen te hebben.
Het was zeker weer leuk om aan de spullen te zitten! Als we goed voor de objecten blijven zorgen, kan het stokje op zijn tijd worden doorgegeven aan de volgende generatie die verantwoordelijkheid zal dragen voor de conservering van de objecten.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

 

Advertenties

Persbezoek

Ook de Telegraaf was ter ore gekomen dat Kasteel Amerongen in de wintermaanden iets bijzonders doet. Een journalist en een fotograaf (Marigold Menno Bausch Fotografie) kwamen langs om een verhaal op te tekenen en foto’s te nemen. Drie keer raden wie er werd opgetrommeld om te figureren? Inderdaad.

Klik hier voor de leesbare ‘papieren’ versie.

12493922_1224867480860922_41433406550580565_o

 

Op werkbezoek

Vrijdag de 15e was ik uitgenodigd om samen met de collectiebeheerder van Kasteel de Haar mee te gaan naar Kasteel Duivenvoorde in Voorschoten. Daar zou oud-collectiebeheerder van de Haar en huidig collectiebeheerder van Duivenvoorde, Arrianne Zeijlemaker, ons een kijkje geven in de housekeeping-praktijken op het kasteel. Behalve dat het leuk was om Arrianne weer eens te zien, was ik ook benieuwd naar haar ervaringen met housekeeping op Duivenvoorde.

IMG_20160115_144229765_HDR

Kasteel Duivenvoorde, Voorschoten

Naast dat een collectiebeheerder zorgdraagt voor het verminderen van risico’s als brand, water- en lichtschade, het depotbeheer etc., is de collectiebeheerder ook verantwoordelijk voor het schoonmaken van de collectie, die in het geval van landhuizen en kastelen bestaat uit het interieur van het huis.
De collectie is als een open vitrine waar dagelijks groepen mensen (rondleidingen) doorheen trekken, dus stof is alom aanwezig. Houten trapleuningen worden met de handen vastgegrepen, en als de gids even niet kijkt, worden de koperen pannen aangeraakt. De handen van mensen laten zuren en vetten achter die een aanslag vormen op objecten. Door de vele kieren van een huis komen schadelijke en onschadelijke insecten binnen. Pissebedden zijn bijvoorbeeld niet direct schadelijk voor de collectie, maar vormen als ze doodgaan weer voeding voor andere insecten.
Het schoonhouden van de collectie is daarom erg belangrijk en dit is waar housekeeping bij komt kijken. Housekeeping, of eigenlijk good housekeeping is een onderdeel van collectiebeheer in historische interieurs. Het omvat een deel schoonmaakwerk, maar het is niet zomaar ‘het doen van het huishouden’. Alles moet namelijk op een verantwoorde manier gebeuren. Zo dragen de housekeepers voor het hanteren van de meeste objecten speciale handschoenen van nitril, en werken ze met specifieke gereedschappen en schoonmaakmiddelen die geen schadelijke residuen achterlaten. Ook zijn housekeepers op de hoogte van de juiste objecthantering en hebben ze een signaleringsfunctie (bijvoorbeeld voor opvallende veranderingen zoals schades, vochtplekken of boormeel op een meubelstuk).

IMG_20160115_124843578

In de servieskast staan de objecten stuk voor stuk op een stukje op maat geknipt foam

Op Duivenvoorde wordt de housekeeping uitgevoerd door een team goed ingewerkte vrijwilligers, onder begeleiding van de collectiebeheerder. Zij werken aan de hand van een jaarplanning en een lijst met werkzaamheden per ruimte, die kunnen worden afgetekend als de werkzaamheden klaar zijn.
Voor het maken van een planning en takenlijst, is het belangrijk om eerst in kaart te brengen wat door schoonmakers gedaan kan worden, wat je de vrijwilligers kan laten uitvoeren, en waar de bevoegdheden van vrijwilligers ophouden. Verder is van belang om te weten wat dagelijkse taken zijn, en welke taken zich periodiek herhalen. Je moet ook bedenken hoe vaak je iets schoonmaakt, en waarom je het doet. Wat doe je voor het zicht (in het oog springende objecten naast de looproute) en wat is noodzakelijk voor het behoud van de collectie?
Deze en meer tips neem ik dankbaar mee naar huis! Voorlopig kan ik hier nog wel even op broeden, want het komt ongetwijfeld de komende tijd nog van pas.

IMG_20160115_124009747

Arrianne Zeijlemaker toont haar afstudeerproject van de Reinwardtacademie: de reorganisatie van de zolderopslag

Lees verder

Putting the house to bed

De afgelopen weken was het stil op mijn blog, maar ik heb zeker niet stilgezeten. Op kasteel Amerongen was iedereen druk in de weer met de voorbereidingen voor de kerstroute, die daarna gevolgd werd door de winterop(en)stelling.

Veel landhuizen en kastelen werden vroeger alleen in de zomer bewoond. In de winter trokken families naar een comfortabelere (beter te verwarmen) verblijven elders. Het zomerhuis werd dan klaargemaakt voor de winter. Er werd schoongemaakt, en de meubels en andere voorwerpen werden afgedekt met lakens om de spullen te beschermen tegen de laag stof die zich in de wintermaanden ophoopte.
In Groot Brittannië wordt deze traditie voortgezet; in de winter zijn veel landhuizen en kastelen gesloten voor publiek. De National Trust, de Britse instelling voor het behoud van historische en natuurlijke monumenten, begint rond oktober met ‘putting the house to bed’.

In een filmpje van de National Trust zie je wat er in de wintermaanden allemaal gedaan wordt in het Beatrix Potter’s Hilltop House:

Tegenwoordig is het niet alleen uit traditie dat het huis winterklaar wordt gemaakt. Het sluiten van het huis heeft een aantal belangrijke voordelen voor het beheer en behoud van de collectie. De National Trust noemt er een aantal op haar website: tijdens de wintersluiting hoeft voor het klimaat geen rekening gehouden te worden met het comfort voor bezoekers, zodat de koude winterse temperaturen gebruikt kunnen worden om het klimaat (temperatuur in combinatie met luchtvochtigheid) in balans te houden om de kans op schimmels en ongedierte te verkleinen. Daarnaast hebben de behoudsmedewerkers in de winter de tijd en de ruimte om objecten en ruimtes aan een grondige schoonmaak en inspectie te onderwerpen. Er kan worden gecontroleerd op schade van insecten en de algehele toestand van objecten kan worden nagelopen. Ook kan er worden gekeken naar tekenen van achteruitgang van de toestand van de ruimte, en er kunnen acties gepland worden om verder verval tegen te gaan. Bovendien zorgt sluiten van een huis voor minder lichtschade omdat de lampen uit gaan en de luiken een tijd gesloten blijven.

Ook in kasteel Amerongen wordt de collectie schoongemaakt en afgedekt voor de winterperiode. Het verschil met de meeste Britse huizen is dat het huis gewoon blijft geopend voor publiek, hoewel voor minder dagen per week, zodat de behoudsmedewerkers op andere dagen hun winterwerkzaamheden kunnen uitvoeren.
Kasteel Amerongen wordt niet verwarmd voor bezoekers, waardoor er geen extra maatregelen voor het klimaat getroffen hoeven te worden, en er wordt een streng lichtplan gehandhaafd. Als alle objecten zijn afgedekt, is er ook tijd om de deelcollecties zoals keramiek en porselein en het koper te verzorgen.

Tijdens de periode van winterslaap is er een speciale rondleiding. Een aantal rondleiders twijfelt over deze route langs de afgedekte objecten: ‘Met al die lakens is er niets te zien!’ Maar de rondleiding voert ook langs ruimten die anders gesloten blijven voor publiek, zoals een depotruimte, de zolderverdieping en de diensttrappen. Onderweg wordt er verteld over het beheer en behoud achter de schermen, en over hoe men vroeger omging met de voorbereidingen voor de winter. Een uitgelezen kans, lijkt mij, om het publiek te laten zien wat er achter de schermen allemaal bij het behouden van een historisch interieur komt kijken!

In groten getale

De galerij van kasteel Amerongen leent zich erg goed voor bijzondere, sfeervolle evenementen, zoals orgel- of pianoconcerten. Maar het is vandaag, 11 november, ook de ideale locatie voor de boekpresentatie van Wilhelm II in Nederland, 1918-1941, de heruitgave van de dagboekaantekeningen van Sigurd von Ilsemann.

IMG_20151118_113640370

Deze middag help ik met het inpakken van presentexemplaren en de boekverkoop. Ondertussen kijk ik mee hoe zo’n evenement in zijn werk gaat en let ik vooral op de stroom van bezoekers en de eventuele schaderisico’s voor het interieur.
140 bezoekers worden er verwacht. Bij de ingang staan gastvrouwen en gastheren klaar om de gasten de weg te wijzen. Er wordt verzocht grote tassen in kluisjes te plaatsen. Zelfs bij een beschaafd gezelschap als vanavond, moeten voorzorgsmaatregelen worden getroffen tegen diefstal en vandalisme. Vanwege de koele temperatuur in het grotendeels onverwarmde kasteel, mogen de gasten hun jassen bij zich houden.
Op de begane grond staat de koffie en thee al klaar. Op de galerij zijn een katheder en een projectiescherm geplaatst, de rest van de ruimte wordt in beslag genomen door rijen stoelen voor de genodigden.

_DSC1463_bewerkt-1

Foto: Toos van Eck

De verlichting op de galerij is sfeervol, maar schaars. De luiken zijn geslsoten, dus de schilderijen en andere objecten vangen niet meer licht dan anders. Wat wel omhoog zal schieten, is de luchtvochtigheid. Bij eerdere evenementen was dat duidelijk te zien aan de meetresultaten van de klimaatmeters. Het is een korte piek van een uur of drie waarbij de luchtvochtigheid stijgt. Dit ebt ook redelijk snel weer weg.
Op het projectiescherm wordt een stomme film afgespeeld. De film wordt, erg leuk en origineel, begeleid door een pianiste op de Erard-vleugel uit 1870. Deze is in 2007 gerestaureerd en verkeert in goede staat. Daardoor is het mogelijk om hem af en toe, bij dit soort evenementen te laten bespelen.
Na afloop is er een borrel in het souterrain. Het is het meest voor de hand liggend om hapjes en drankjes op die etage te serveren. Hier is een stenen vloer en de keuken is nabij, wat handig is met het oog op knoeien en schoonmaken.
Een paar bezoekers lopen met hun wijnglazen de trap op. Ze willen nog even naar de galerij om een foto te maken. Een gastvrouw, die alles goed in de gaten houdt, fluit ze terug. De drankjes mogen niet mee naar boven.

Der Kaiser!

Maandag 26 november voert kunsttransportbedrijf Van Kralingen een omvangrijke operatie uit op kasteel Amerongen. Hoewel ik thuis middenin een verhuizing zit, en het eigenlijk herfstvakantie is, kan ik mijn nieuwsgierigheid niet bedwingen en ga ik toch even kijken.

Een aantal objecten gaat op transport naar Paleis Het Loo, waar ze onderdeel zullen uitmaken van de tentoonstelling Der Kaiser! over de glorie en ondergang van de Duitse keizer Wilhelm II. De keizer, die na de Eerste Wereldoorlog enige tijd politiek asiel verleend kreeg op kasteel Amerongen, deed hier afstand van zijn troon.
Het bureau waaraan hij de acte van abdicatie ondertekende is één van de objecten die vandaag op transport gaan. Het is een flink gevaarte, maar het huzarenstukje dat vervoerd moet worden, is toch wel de marmeren buste van de keizer, die hij als dank voor zijn verblijf op het kasteel cadeau deed aan Graaf Van Aldenburg Bentinck.

De buste van Keizer Wilhelm II

De buste van Keizer Wilhelm II

De mannen van Van Kralingen schatten het gewicht van de buste op ca. 500 kilo en het verplaatsen hiervan vraagt om enige voorbereiding. De transporteurs zijn daarom al vanaf 8.00 uur ’s ochtends bezig met het bouwen van een oprit over de buitentrap, en het opbouwen van een kraantje op de toegangsbrug. Eerst worden allerlei hulpmiddelen door het raam, over het balkon heen, naar boven getakeld. Als alles eenmaal binnen is, is het al 11.00 uur.
Er is voor deze gelegenheid een speciale houten kist getimmerd, stevig genoeg, en op maat gemaakt. Terwijl iemand de kist uit elkaar schroeft, wordt elders een takel in elkaar gezet. De keizer wordt in dekens gewikkeld en op kwetsbare plaatsen met foam beschermd. Nu wordt hij ingesnoerd in slings (stevige banden om het beeld mee op te hijsen) en kan het takelen beginnen. Het kost zichtbaar enige moeite, maar hij komt veilig op de pallet terecht, krijgt hier en daar wat ondersteuning van balkjes met foam, en de kist wordt in elkaar geschroefd.

De nieuwe kleding van de keizer

De nieuwe kleding van de keizer

Het zag er tot nu toe best spannend uit, maar volgens Van Kralingen moet het spannendste onderdeel nog komen: het naar buiten takelen.
Rond 14.30 is het zover, de kist verschijnt boven het balkon. Enige seconden hangt hij een beetje vervaarlijk boven de slotgracht, om vervolgens stukje voor stukje te dalen. Tot hij veilig op de grond belandt.

De tentoonstelling Der Kaiser! is vanaf 11 november 2015 te zien in Paleis Het Loo, en loopt tot 28 februari 2016. Voor meer informatie, bezoek de website: Paleis Het Loo